Neolityczne kopalnie krzemienia, Krzemionki / Neolithic flint mines at Krzemionki, Poland

Plan rezerwatu można obejrzeć na tablicy.

The map of the reserve is on display.

Początek trasy zwiedzania kopalń krzemienia; grupa zwiedzających rusza co godzinę.

Starting point of the route of visiting of the flint mines; the tours are guided and they start every hour.


Budynek muzeum i wejście do podziemi trasy turystycznej nr 1. Museum building and entrance to the underground route No. 1.		Podziemna trasa turystyczna nr 1. Underground touristic route No. 1.

Górnooksfordzki (jurajski) krzemien pasiasty. Upper Oxfordian (Jurassic) banded flint.		Konkrecje krzemienia w wapieniu, trasa turystyczna nr 2. Flint concretions in limestone, touristic route No. 2.

Wnętrze kopalni filarowo-komorowej w rejonie trasy nr 1. Interior of the chamber-pillar mine in the area of the route No. 1.		Filary skalne podtrzymujące strop, "Wielkie Komory". Rock pillars supporting the roof, "Great Chambers".

Krzemienie w ścianie wyrobiska eksploatacyjnego, kopalnie komorowe, trasa nr 2. Flints in limestone in the wall of the exploitation pit, chamber mines, route No. 2.		Górnik neolityczny, rzeźba współczesna. Na filarze z lewej strony znak Wielkiej Bogini, oryginalny rysunek węglem; trasa nr 1. Neolithic miner, a recent sculpture. Note the Neolithic sign of the Great Goddess on the left pillar, made with charcoal; route No. 1.

Wyrobisko w kopalni komorowo-filarowej przy trasie nr 1. Exploitation pit in the chamber-pillar mine near the route No. 1.		Chodnik w kopalni komorowej, trasa nr 2. Gallery in the chamber mine, route No. 2.

W mezozoicznym obrzeżeniu Gór Świętokrzyskich znajdują się wychodnie różnego rodzaju krzemieni oraz liczne prahistoryczne kopalnie. Miejsca eksploatacji krzemienia pasiastego odkryto m.in. w Koryciźnie, Borowni, Rudzie Kościelnej. Do największych obiektów tego typu w Europie ze względu na wielkość pola górniczego należy kompleks kopalń w Krzemionkach koło Ostrowca Świętokrzyskiego. Jego wyjątkowe znaczenie wynika z doskonale zachowanego krajobrazu nadkopalnianego oraz architektury podziemi.

Kopalnie zostały odkryte 19 lipca 1922 r. przez geologa Jana Samsonowicza. Pracami badawczymi i wykopaliskowymi na jej terenie kierowali Zygmunt Szmit (1923, 1927), Józef Żurowski (1925-1927), Stefan Krukowski (1923, 1928-37), Michał Drewko (1945,1948), Tadeusz Żurowski (1953, 1958-61), Jan Kowalczyk, Bogdan Balcer i Zygmunt Krzak (1969-1970), Jerzy Bąbel (1979-1984), Sławomir Sałaciński, Marek Zalewski, Witold Migał (1984-1988) i Wojciech Borkowski (od l989r.).

Kopalnie były eksploatowane w okresie od ok. 3900 do ok. 1600 roku p.n.e. (datowanie radiowęglowe) przez różne ludy, które pozostawiły po sobie świadectwa materialne określane przez archeologów mianem kultur: pucharów lejkowatych, amfor kulistych i mierzanowickiej. Nie wykluczone, że złoża krzemienia pasiastego znane były już wcześniej łowcom mezolitycznym.

Wzrastające zaludnienie oraz rolnicza gospodarka wypaleniskowo-żarowa były decydującymi czynnikami rozwoju kopalnictwa krzemienia w rejonie Gór Świętokrzyskich. Wytwarzane z krzemienia siekiery, głównie służące do karczowania lasów, tworzenia „nowin" pod uprawę zbóż i obróbki drewna rozprowadzane były w promieniu 250 km od złóż (czasy istnienia kultury pucharów lejkowatych; ok. 3900–2900 r. p.n.e.). Jednakże większość szybów znajdujących się w Krzemionkach powstało w wyniku działalności górników kultury amfor kulistych (2900–2500 r. p.n.e.). Produkowane przez nich siekiery specjalnego przeznaczenia znajdowane są w promieniu aż ok. 600 km od kopalń. We wczesnym okresie epoki brązu (kultura mierzanowicka; ok. 2200–1600 r. p.n.e.) wytwarzane z tego surowca narzędzia pracy i walki (siekiery i grociki strzał) rozprowadzano w promieniu ok. 85 km od złóż.

Pole górnicze w Krzemionkach umiejscowione jest na obszarze wychodni wapienia jurajskiego (górnooksfordzkiego) i obejmuje krawędź synkliny. Ma ono ma kształt paraboli o długości ok. 5 km i szerokości 20–220 m, to jest ok. 785 tys. m². Ilość jednostek eksploatacji górniczej oblicza się na ponad pięć tysięcy. Warstwa zawierająca krzemienie, będąca ławicą różnej wielkości konkrecji krzemiennych, położona jest na dwu poziomach, których głębokość zmniejsza się w miarę zbliżania się do krawędzi synkliny. Szyby zakładano w odległości od ok. 5 do 30 m od siebie a ich głębokość i kształt uzależnione były od warunków geologicznych, w jakich znajdowały się warstwy z krzemieniami. Bulaste i spłaszczone konkrecje krzemienia wydobywano kilkoma sposobami, począwszy od drążenia płytkich jam (2 m głębokości i ok. 4–5 m szerokości), poprzez kopalnie niszowe (ok. 4,5 m głębokości) i komorowo-filarowe a skończywszy na głębokich na ok. 8–9 m kopalniach komorowych (o powierzchni ok. 400 m²). Rozwój skomplikowanych technik wydobycia krzemienia doprowadził do powstania w neolicie specjalizacji zawodowej – wyodrębnił się wówczas zawód górnika-krzemieniarza. Załogę kopalni stanowiło 5–10 ludzi.

Pracowano w sezonie letnim (płytkie jamy) lub w sezonie zimowym (głębokie komory). Nad szybami komorowymi budowano rodzaj szop chroniących podziemia przed opadami deszczu i śniegu. Posługiwano się zestawem narzędzi wykonanych z kamienia i krzemienia oraz z poroży jeleni i saren. Pełniły one funkcję klinów, pobijaków, dźwigni, grac i kilofów. Stosowano również przemyślany sposób transportu urobku krzemiennego na powierzchnię. Pod ziemią górnicy pracowali w pozycji skurczonej, półleżącej, kucznej lub klęczącej. Ze względu na ekonomię pracy, wysokość wyrobisk wynosiła od 55–110 cm. Urobiony gruz wapienny usuwano bądź to na górę, gdzie tworzono z niego charakterystyczne warpie wokół szybów, bądź też wypełniano nimi opuszczone komory podziemne. Aby stropy podziemi nie zawaliły się, pozostawiano filary z litej skały (kopalnie komorowo-filarowe) bądź stemplowano je płytami i gruzem wapiennym (tzw. „sucha podsadzka"). Cyrkulację powietrza w podziemiach zapewniały ogniska palone wewnątrz szybów oraz przy ich wylotach. Podziemia oświetlano łuczywami ze szczap smolnych i być może lampkami łojowymi.

Uzyskany surowiec segregowano już w podziemiach i tylko najlepszy pod względem jakości krzemień transportowano na powierzchnię. Tuż przy szybie odbywała się jego kolejna selekcja i wstępna obróbka. Konkrecje rozbijano na kamiennym kowadle i obrabiano tłuczkami i retuszerami z kamienia, krzemienia, poroża i twardego drewna. Ogromna ilość odpadków krzemiennych powstałych z produkcji, nieudane surowe wytwory siekier i innych narzędzi, pozostała porzucona przy szybach na powierzchni (pracownie przyszybowe). Wybrane surowe wytwory lub formy zaczątkowe zabierano do dalszej obróbki na teren osad produkcyjnych położonych w dorzeczu rzeki Kamiennej. Tam odbywało się m.in. gładzenie i wykańczanie siekier. Oprócz sezonowych obozowisk budowanych w czasie pracy, na terenie kopalni nie istniało żadne stałe osadnictwo z powodu braku wody pitnej. Korzystano niekiedy z czasowych zastoisk wody, zbierającej się po opadach w lejkach krasowych położonych ok. 250-350 metrów na południe od pola górniczego.

W podziemiach kopalni odkryto wykonane na ścianach i na filarach węglem drzewnym wizerunki czczonych przez górników bóstw. Ich symbolami były rodząca kobieta, głowa byka, rogi byka, para stóp ludzkich. Umieszczone na miejscu pracy miały w magiczny sposób pomagać górnikom w urabianiu skały wapiennej. Przypuszcza się, że były one symbolami Wielkiej Bogini oraz jej partnera – Boga Burzy, którego bronią był piorun symbolizowany przez siekierę i topór. Z kultem tym wiąże się szczególna rola, jaką siekiera z krzemienia pasiastego odgrywała w społecznościach hodowlano-rolniczych kultury amfor kulistych. Jak się przypuszcza, w rytuałach symbolizowała ona obecność bóstwa. Była również oznaką prestiżu społecznego, bronią wojownika, która w magiczny sposób chroniła właściciela przed złem, stąd też składano ją razem ze zmarłym do grobów.

Teren kopalni od chwili zakończenia prac przez górników prahistorycznych pozostawał ukryty w pierwotnej puszczy, aż do czasu, gdy został naruszony przez współczesną gospodarkę, gdy na początku XX w. powstała wieś Krzemionki. Okoliczni mieszkańcy – wapiennikarze – niszczyli zabytkowe podziemia (m.in. tzw. „Wielkie Komory" przy trasie turystycznej nr l) w celu uzyskania wapienia do produkcji wapna i na topnik do huty w Ostrowcu. Proceder ten został zatrzymany poprzez utworzenie rezerwatu archeologicznego, którego organizację zaczęto w 1926 r.

Rezerwat ten znajduje się 8 km na północny-wschód od Ostrowca, na trasie do Lipska (i Solca nad Wisłą). Dojazd z Ostrowca autobusami miejskimi nr 10 i 11, PKS lub komunikacją własną.

In the Mesozoic border of the Swietokrzyskie (Holy Cross) Mountains in Central Poland there are outcrops of various kinds of flint and many prehistoric mines. Places where striped flint was mined were found in Korycizna, Borownia, Ruda Koscielna. In terms of area of the mining field, one of Europe's biggest sites is the complex of flint mines at Krzemionki near Ostrowiec Swietokrzyski. Its perfectly preserved ground landscape and underground structure give it extraordinary importance.

The mines were found on July 19, 1922 by the geologist Jan Samsonowicz. Research and excavation works in the area were directed by Zygmunt Szmit (1923, 1927), Jozef Zurowski (1925–1927), Stefan Krukowski (1923, 1928–37), Michat Drewko (1945, 1948), Tadeusz Zurowski (1953, 1958–61), Jan Kowalczyk, Bogdan Balcer and Zygmunt Krzak (1969–70), Jerzy Babel (1979–84), Slawomir Salacinski, Marek Zalewski, Witold Migal (1984–88) and Wojciech Borkowski (since 1989).

The mines were exploited from ca. 3900 to 1600 B.C. (radiocarbon dating) by different peoples who left artefacts categorized by archaeologists into cultures – e.g. the culture of funnel-shaped cups, culture of spherical amphorae, Mierzanowice culture. It is possible that deposits of striped flint were known even earlier, to the Mesolithic hunters.

Growing population and burning-down type of farming were vital factors which led to development of flint mining in Swietokrzyski Region. Axes made of flint, used mostly for cutting down trees and clearing land as well as for cutting wood, were distributed in the range of 250 km from the mines (the culture of funnel-shaped cups, ca. 3900–2900 B.C.). However, most shafts at Krzemionki were made by miners who belonged to the culture of spherical amphorae (2900–2500 B.C.). Axes for special purposes which they produced arc found in the range as big as 600 km. In the early Bronze Age (Mierzanowice culture, ca. 2200–1600 B.C.) tools and weapons (axes and arrow-heads) made of flint were distributed in the range of ca. 8 5 km.

The mining field at Krzemionki is located in an area of Jurassic (Upper Oxfordian) limestone outcrop in a syncline edge. The parabola-shaped field is ca. 5 km long and from 20 to 220 metres wide, covering the area of ca. 785 thousand square metres. The number of mining units is estimated at over five thousand. The flint-carrying layer is a bank of flint concretions of various sizes, located in two layers whose depths decrease towards the edge of the syncline. The shafts were set out 5 to 30 metres apart, and their depths and shapes depend on local geological conditions of flint-carrying layers. Ball-shaped and flattened flint concretions were extracted in a few ways, from excavating shallow cavities (two metres deep and four or five metres wide), through niche mines (ca 4.5 m deep) and chamber-pillar mines to 8-9 m deep chamber mines covering the area of ca. 400 sq. m. The advance of more complex flint mining technology in the Neolithic Age resulted in development of specialization: this is when professional flint miners emerged. A mine crew consisted of five to ten people.

Flint was mined in the warm (shallow cavities) and cold season (deep chambers). Sheds were built over chamber shafts to protect the mine from rain and snow. The miners used sets of tools made from pieces of flint, other rocks and deer antlers. They served as wedges, mallets, levers, hoes and pickaxes. There was also an ingenious system of transporting flint output up to the surface. The miners worked underground in a contracted position: half-lying, crouching or kneeling. In order to save work, excavations were only 55–110 cm high. Loosened limestone rubble was disposed of either to the surface, where it was stored in characteristic heaps surrounding the shafts, or was used for backfilling abandoned chambers. To prevent mine roofs from collapsing, pillars of solid rock were left (chamber-pillar mines) or supports made of limestone slabs and rubble. Air circulation in the mine was provided by fires made in the shafts and at their entrances. The mine was lit by burning resinous chips and perhaps with tallow lamps.

The gained material was segregated underground and only the best quality flint was transported to the surface. Just near the shaft it was segregated once again and underwent preliminary working. Concretions were broken on a stone anvil and worked with shaping tools made of stone, flint, bone and hard wood. Large amounts of flint waste and abortive semiproducts of axes and other tools remained left near shaft entrances (site workshops). Selected semi-products or roughly shaped lumps were taken for further working in production settlements located in the basin of the river Kamienna, where, for instance, axes were polished and finished. Apart from temporary camps built by the miners, there was no permanent settling in the mining area because of lack of potable water. Sometimes they used rainwater which remained in karst formations lying about 250 or 350 metres south of the mining field.

Pictures of symbols representing deities worshipped by the miners, made in charcoal on rock faces and pillars, were found in the mine. They include a woman in labour, a bull's head or horns, a pair of feet. Located in the workplace, they were supposed to help the miners with excavating limestone rock. Probably they symbolize the Great Goddess and her partner, the God of Storm, whose weapon was a lightning represented by a hatchet and axe. This cult is connected with the special role of a striped flint axe in the animal and crop farming communities of the culture of spherical amphorae. It is supposed that in rites it symbolized presence of a deity. It also meant social prestige and was a warrior's weapon, magically protecting the owner from evil. This is why it was buried together with the dead.

After prehistoric miners had stopped exploitation of the deposits, the area remained hidden in ancient forest until it was infringed by modem agriculture in the beginning of the 20th century, when the village of Krzemionki was located nearby. The dwellers – lime producers destroyed the ancient mines (among other things, the "Great Chambers" in the tourist route No. 1) in order to gain limestone for production of lime and as fluxing agent for Ostrowiec steelworks. This kind of exploitation was stopped when an archaeological reserve was established. Its organization began in 1926.

The reserve is situated 8 km north-east of Ostrowiec, near the road to Lipsko (and to Solec on Vistula). Transport from Ostrowiec by bus (lines Nos. 10 and 11), by coach or by own communication.