Meteoryt Pułtusk 1868 / Pultusk meteorite 1868

Meteoryt Pułtusk, 30 stycznia 1868 r.
Wybrane okazy ze zbiorów Muzeum Wydziału Geologii UW

Spadek meteorytu w dniu 30 stycznia 1868 roku w okolicach Pułtuska. Obszar spadku wyniósł 127 km². Szacunkowa masa całkowita spadku wynosi 8 863 kg przy liczbie okazów wynoszącej 68 780. Większość spadku to kilkugramowe okazy, tzw. groch pułtuski. Największy znaleziony okaz ważył 9 095 g (wg J. Samsonowicza 1953).


#008814 - lok. Gostkowo, okaz prawdopodobnie z kolekcji Gabinetu Mineralogicznego Szkoły Głównej	#002932 - lok. Magnuszew, coll. Jan Samsonowicz, okaz zakupiony od W. Borowińskiej 4.VIII.1951, masa 18,6g	#008810 - okaz z materiałów K. Smulikowskiego masa 254,9g

#008811 - okaz z materiałów K. Smulikowskiego masa 81,7g	#008813 - okaz z materiałów K. Smulikowskiego masa 102,9g	#008815 - okaz z materiałów K. Smulikowskiego masa 96,3g

#008818 - okaz z materiałów K. Smulikowskiego masa 33,5g	#008821 - okaz z materiałów K. Smulikowskiego masa 44,5g	#008826 - okaz z materiałów K. Smulikowskiego masa 12,2g

#008834 - okaz z materiałów K. Smulikowskiego masa 14,5g	#008872 - okaz z materiałów K. Smulikowskiego masa 11,2g	"Groch pułtuski" - okazy z materiałów K. Smulikowskiego masa 3,9 - 2,2g

Materiały z pracy licencjackiej Joanny Szczygielskiej (IGMIP UW), wykonanej pod opieką mgr Andrzeja Pelca w roku 2002.

     Badanie meteorytu Pułtusk jest bardzo skomplikowane. Jest bardzo trudno podać uogólnioną charakterystykę ze względu na duże zróżnicowanie poszczególnych okazów i ich zazwyczaj niewielką masę. Cechą charakterystyczną meteorytu jest jego zbrekcjonowanie. Stwierdzono dwie odmiany ksenolitów tkwiące w ciemnym zbrekcjonowanym tle. R. A. Binns (fide A. Manecki 1972) tło skalne określił jako pierwotne a ksenolity jako zrekrystalizowane. W badaniach mikroskopowych A. Manecki (1972) stwierdził spękania zabliźnione minerałami nieprzezroczystymi.
     W ksenolitach o wyższym stopniu rekrystalizacji stwierdzono niewielką ilość chondr oliwinowych lub piroksenowych uszkodzonych lub pokruszonych. Chondry piroksenowe wykształcone są ekscentrycznie-promieniście a oliwinowe mają równoległe ułożenie kryształów. Tło skalne tworzą oliwin w postaci drobnoziarnistych lub średnioziarnistych agregatów oraz minerały nieprzezroczyste. Sporadycznie występuje plagioklaz. Granica pomiędzy tłem a ksenolitami jest niewyraźna.
     W ksenolitach o niższym stopniu rekrystalizacji występuje więcej chondr niż w poprzednim typie. Chondry mają kształt kulisty lub elipsoidalny, często zachowane są tylko ich fragmenty. Wyraźnie odgraniczają się od tła. Dla chondr oliwinowych granica jest wyznaczona przez kropelkowo rozmieszczone minerały nieprzezroczyste. Chondry zbudowane są z płytek oliwinu oraz pręcików piroksenu o teksturach ekscentrycznie-promienistych. Z oliwinu zbudowane są także chondry o strukturze ziarnistej. Występują też chondry zbudowane z fragmentów pojedynczych ziarn oliwinów, rzadziej chondry o teksturach równoległych i chondry, których środek wypełniają równolegle ułożone płytki oliwinu otoczone wieńcem drobnoziarnistej masy tego samego minerału. Przestrzenie pomiędzy płytkami oliwinu lub pręcikami piroksenu w chondrach wypełnia zrekrystalizowany maskelynit.
     Meteoryt Pułtusk jest zbrekcjowanym chondrytem z licznymi ksenolitami, różniącymi się między sobą stopniem rekrystalizacji. Minerałami głównymi są: oliwin właściwy i bronzyt, podrzędnie występuje kamacyt, troilit i chromit a do minerałów akcesorycznych należą chalkopiryt, plagioklaz i miedź rodzima.
     Chondry zbudowane są z oliwinu i bronzytu. Zgodnie z klasyfikacją B. Masona (1962) meteoryt Pułtusk zaliczono do chondrytów oliwinowo-bronzytowych H. Przeważają w nim ksenolity typu 5 według petrologicznej klasyfikacji W. R. van Schmusa i J. A. Wooda (1967). Zatem meteoryt Pułtusk ma symbol H5, to znaczy, że jest to chondryt zwyczajny w znacznym stopniu przeobrażony termicznie, gdyż kontury chondr w wielu wypadkach trudne są do odczytania (A. Manecki 1972).

Żelazo meteorytowe, kamacyt – występuje jako szare ziarna różnego kształtu i wielkości, wykształcone ksenomorficznie o częstych formach rozgałęzionych. Przeważają osobniki o wielkości do kilku milimetrów. W niektórych okazach żelazo występuje w postaci długich do 20 mm żyłkach. Maksymalna masa pojedynczego ziarna wynosiła 25,86g. Gęstość kamacytu wynosi 6,916 g/cm3.
Troilit – tworzy nieprawidłowe spękane ziarna. Współwystępuje z kamacytem i tworzy w nim wrostki.
Chalkopiryt – pojawia się rzadko, współwystępuje z troilitem.
Chromit – występuje w niewielkich ilościach tkwiący w minerałach krzemianowych, tworząc ziarna ksenomorficzne. W asocjacji z kamacytem jest hipidiomorficzny, niekiedy jest otoczony przez kamacyt lub troilit, co daje struktury atolowe. W oliwinie tworzy ekssolucyjne kropelki.
Miedź rodzima – tworzy drobne, nieprawidłowe wrostki w kamacycie.
Oliwin – występujący w meteorycie Pułtusk należy do oliwinów właściwych o zawartości 17 -18% mol. fajalitu. Jest składnikiem chondr i sporadyczne tła skalnego.
Piroksen – bronzyt składnik chondr i sporadycznie tła skalnego.
Plagioklazy – wykształcone ksenomorficznie, rzadko zbliźniaczone albitowo.
Maskelynit – przeźroczysty o niskich współczynnikach załamania światła i nierównym anomalnym wygaszaniu.
Skład minerałów krzemianowych wg A. Maneckiego (1973). Inni autorzy wymieniają ponadto anortyt, klinobronzyt, enstatyt i diallag.

Skład chemiczny i jego przeliczenie na udziały minerałów normatywnych zostały podane według oznaczeń Diakonowa i Charitonowej (1961). Zawartości w procentach wagowych.

SiO2	36,44
TiO2	0,18
Al2O3	1,88	Fe metaliczne	17,62
Cr2O3	0,37
FeO	9,48	Ni w żelazie meteorytowym	9,13
MnO	0,25
MgO	23,75	Fe jako siarczek żelaza	3,80
CaO	1,82
Na2O	0,83	S jako siarczek żelaza	2,17
K2O	0,09
P2O5	0,22	Ogólna zawartość żelaza	27,19
Fe	16,02
Ni	1,61
FeS	5,97
Suma	98,91